Opinion of Polish society about compulsory military service. Implications of solutions from Nordic countries

Wprowadzenie

Od ponad 10 lat system międzynarodowy ulegał stopniowej erozji w związku z działaniami licznych państw i aktorów niepaństwowych dążących do wzmocnienia swojej pozycji w systemie oraz zmiany panującej równowagi sił i porządku. Zdaje się, że proces ten przyśpieszył wraz z inwazją Rosji na Ukrainę. Wydarzenie to jednoznacznie przypieczętowało koniec okresu względnego pokoju i koegzystencji na świecie w oczach państw zachodnich. W szczególności w Europie sytuacja bezpieczeństwa pogorszyła się drastycznie z względu na agresywną politykę zagraniczną Rosji. W związku z tym kraje europejskie zaczęły odbudowywać swoje potencjały obronne po dwóch dekadach pokoju. Jednym z elementów tej odbudowy coraz częściej staje się przywrócenie obowiązku poboru, m.in. w krajach nordyckich i bałtyckich. Głosy, czy też obawy, o przywróceniu poboru pojawiają się również w Polsce. Temat ten polaryzuje opinię publiczną, dzieląc ją na zwolenników poboru i armii zawodowej.

Celem artykułu jest przedstawienie nastawienia Polaków do zasadniczej obowiązkowej służby wojskowej (ZOSW) oraz rekomendacji dotyczącej formy w jakiej służba ta mogłaby zostać przywrócona. Ponieważ w dyskusji nad przywróceniem poboru często przywoływane są rozwiązania krajów nordyckich, autor zamierza sprawdzić, poprzez porównanie, preferencje polskiej opinii publicznej i poszczególne modele z państw nordyckich, czy implementacja takich rozwiązań odpowiadałaby preferencjom Polaków i czy w konsekwencji cieszyłaby się poparciem.

W celu zbadania czy któryś z modeli obowiązkowej służby wojskowej obecnych w krajach nordyckich odpowiadałby polskiemu społeczeństwu, w artykule zostało postawione następujące pytanie badawcze: jaką formę służby wojskowej preferują Polacy?

W pracy wykorzystano metody jakościowe – analizy dokumentów oraz analizy porównawczej. Badano wyłącznie dane zastane, zarówno ilościowe, jak i jakościowe. Dane pochodziły ze źródeł pierwotnych oraz wtórnych.

Instytucja armii poborowej

Państwowe siły zbrojne odpowiedzialne za ochronę kraju mogą być zorganizowane na wiele sposobów. Jarosław Kilias wyszczególnia 4 główne organizacje sił zbrojnych i rekrutacji jakie występują we współczesnym świecie. Są nimi: armie w pełni profesjonalne, armie oparte na obowiązkowej służbie wojskowej, formacje milicyjne oraz prywatne firmy wojskowe (PMC)¹.

Praktyka przymusowego wcielania ludzi do armii nie jest nową praktyką. W zasadzie przez całą historię wojskowości formacje zbrojne różnego rodzaju były zasilane żoł-nierzami z poboru. Można tu wymienić pospolite ruszenie organizowane przez polską szlachtę, szwedzki model powoływania co dziesiątego chłopa ze wsi, czy też 25-letnią służbę obowiązkową w carskiej Rosji². Jednak wprowadzenie instytucji powszechnego poboru przypisuje się rewolucyjnej Francji na przełomie XVIII i XIX wieku. Rozwiązanie to zakładało pobór wszystkich młodych mężczyzn bez względu na pochodzenie. Praktyka ta nie tylko pozwoliła Francji zdominować kontynent europejski, ale miała także dodatkowe funkcje. Powszechna służba w armii pod ścisłym nadzorem państwa sprzyjała rozwojowi poczucia narodowej przynależności, co przekładało się na zacieśnianie więzi narodowych i spójność społeczeństwa³. W XIX wieku wskutek rewolucji przemysłowej model powszechnego poboru do armii narodowych rozprzestrzenił się w zasadzie na całą Europę⁴.

Ze względu na napięcia pomiędzy Blokiem Zachodnim a Wschodnim model armii poborowych utrzymał się w krajach bogatej Północy przez okres zimnej wojny. Wysoki poziom zagrożenia wojną sprawiał, że państwa, w szczególności Europy, dostrzegały po-trzebę posiadania licznych armii oraz przeszkolonych rezerw. Konfrontacja zbrojna w tamtym czasie wydawała się mało prawdopodobna ze względu na groźbę wojny nukle-arnej, jednakże konwencjonalny potencjał pod postacią zarówno dobrze wyposażonej i nowoczesnej, jak i licznej armii stanowił dodatkowy środek odstraszający przed agresją. Po zakończeniu zimnej wojny i w konsekwencji zmniejszeniu się, lub nawet zaniku antygo-nizmów pomiędzy państwami Europy, wydawało się, że konflikt zbrojny stanowi prze-szłość. W rezultacie państwa stopniowo likwidowały lub zawieszały pobór do wojska i przechodziły na model mniejszych, w pełni profesjonalnych armii⁵.

Transformacja armii europejskich z modelu opartego na poborze na w pełni profesjonalne i ochotnicze siły zbrojne podyktowana była 4 czynnikami: 1. brakiem zagrożenia, które uzasadniałoby utrzymywanie tak dużych formacji, 2. kwestiami finansowym, związany-mi z cięciem niepotrzebnych kosztów na rzecz innych wydatków państwowych, 3. nowym charakterem zagrożeń w świecie postzimnowojennym, wymagających wysoko wy-specjalizowanych sił zbrojnych na potrzeby zagranicznych misji pokojowych lub walki z terroryzmem, 4. przekonaniem w kręgach wojskowych, że wraz z rewolucją w techno-logii wojskowej (Revolution in Military Affairs) przyszli żołnierze będą wysoko wykwa-lifikowanymi specjalistami a przyszłe konflikty będą toczone i wygrywane przy wykorzy-staniu wysoce zaawansowanego sprzętu⁶. James J. Sheehan zauważa, że przyczyna odejścia od armii poborowych może leżeć znacznie głębiej niż czynniki polityczne, ekonomiczne czy względy wojskowe. Argumentuje on, że wraz z zanikiem zagrożenia wojną siły zbrojne straciły pozycję niezbędnego i ważnego elementu państwa. Wskutek „ucywilnienia” państw, wojsko jako instytucja straciło istotne znaczenie i wpływy przez co akceptowalna społecznie i politycznie stała się dyskusja i możliwość odejścia od obowiązkowej służby wojskowej⁷.

Przez prawie trzy dekady po zakończeniu zimnej wojny wydawało się, że model armii profesjonalnej jest naturalną ewolucją organizacji i rekrutacji w siłach zbrojnych ze względu na niższe koszty i większą efektywność⁸. Jednakże wraz z destabilizacją systemu międzynarodowego coraz częściej pojawiają się głosy o powrocie w jakiejś formie do poboru. Jest to związane z problemami kadrowymi, w zasadzie każdej armii państw zachodnich⁹. Ukraina pomimo posiadania przewagi technologicznej i kompetencyjnej, dzięki wsparciu Zachodu, boryka się z brakami rezerw, które mogłyby wymieniać zabitych, rannych lub po prostu zmęczonych żołnierzy¹⁰. Bez świeżej i wypoczętej armii niemożliwe jest efektywne działanie i pełne wykorzystanie przewagi jakie daje technologia oraz przeszkolenie.

Rodzaje służby niezawodowej w Siłach Zbrojnych RP

W związku ze zmianą ustawy dotyczącej obowiązku obrony ojczyzny, od 2009 roku w Polsce pobór oraz zasadnicza obowiązkowa służba wojskowa zostały zawieszone, natomiast Wojsko Polskie (WP) przeszło transformację w formację w pełni ochotniczą i profesjonalną. Jak wspomina generał Waldemar Skrzypczak, w wywiadzie z Maciejem Szopą dla Defence24, zawieszenie poboru było zbyt nagłe, co doprowadziło do licz-nych problemów w trakcie transformacji Sił Zbrojnych w formację w pełni profesjonalną. Główne problemy dotyczyły stanu personalnego wojska oraz losów rezerwy¹¹.

Przez 15 lat od profesjonalizacji Wojska Polskiego formacja ta przeszła liczne zmiany, z których najznaczniejszymi było utworzenie nowego rodzaju Sił Zbrojnych w postaci Wojsk Obrony Terytorialnej (WOT) oraz uchwalenie ustawy o Obronie Ojczyzny wyzna-czającej nowe cele i sposób działania. Na początku 2024 roku Siły Zbrojne RP zorganizo-wane były w 5 rodzajów sił zbrojnych: Wojska Lądowe, Siły Powietrzne, Marynarkę Wojenną, Wojska Specjalne i Wojska Obrony Terytorialnej¹². Całkowity stan oso-bowy WP wyniósł 217 980 żołnierzy, w co wchodzi m.in. 135 463 żołnierzy zawodowych, 41 000 żołnierzy WOT oraz 30 000 poborowych odbywających dobrowolną zasadniczą służbę wojskową (DZSW). Dodatkowo, jeżeli chodzi o liczebność Wojsk Lądowych, które stanowią główny człon sił zbrojnych, zarówno pod względem operacyjnym jak i liczeb-nym, oraz mają najwyższe zapotrzebowanie na żołnierzy, to plasuje się ona na poziomie 62 886 osób¹³. Oprócz tego WP w wypadku zagrożenia kraju może zmobilizować rezerwistów. Niestety, ze względu na niejawność tych danych, można jedynie posługiwać się szacunkami. Liczby podawane w tym zakresie znacząco się różnią w zależności od jednostki badawczej. Fundacja Ad Arma szacuje, że Polska może dysponować w okolicach 1,7 miliona rezerwistów. Mowa w tym przypadku o osobach, które przeszły zasadi-czą służbę wojskową za czasów jeszcze jej funkcjonowania. Jednakże w zdecydowanej większości, około 1,5 miliona, są to osoby w przedziale 40–60 lat. Przez lata nie przepro-wadzono również ćwiczeń odświeżających i doszkalających. Sytuacja ta sprawia, że dostęp-ne rezerwy osobowe nie są w optymalnej gotowości a dodatkowo z biegiem lat liczba przeszkolonych rezerwistów będzie maleć¹⁴. Portal Global Fire Power natomiast szacuje liczbę rezerwistów na poziomie 350 tysięcy¹⁵.

Poniżej znajduje się zestawienie 3 rodzajów służby czynnej z pominięciem zawodowej służby wojskowej. Służba ta została pominięta, ponieważ nie dotyczy analizowanego tematu, tj. alternatyw dla profesjonalnej służby.

Obecnie, ze względu na brak funkcjonowania obowiązkowej służby, nie ma zbyt wiele informacji jak takie szkolenie i służba miałaby wyglądać. Jednakże można przypuszczać, że mogłaby być zbliżona na DZSW. Cechą wspólną jest dość krótki okres trwania szkole-nia. W przypadku służby zasadniczej oscyluje on w granicach roku. W przypadku WOT samo szkolenie ma trwać ponad 3 lata, jednak odbywa się ze znacznie niższą intensywno-ścią – w dni wolne od pracy do kilku razy w miesiącu. Największą różnicą jest natomiast to, że ZOSW dotyczy wyłącznie mężczyzn, mimo że kobiety mogą uczestniczyć w innych formach służby dobrowolnie. Oczywiście część kobiet może otrzymać powołanie do świad-czenia służby w Siłach Zbrojnych jako np. personel medyczny lub weterynaryjny, jednak taka służba nie jest związana z identycznym przeszkoleniem wojskowym jakie obejmuje mężczyzn¹⁶. Pozytywnym zjawiskiem są jasno określone ścieżki dalszej służby dla wszystkich zainteresowanych.

Tabela 1. Porównanie rodzajów niezawodowej czynnej służby wojskowej 

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Informator – żołnierz, Warszawa 2024, https://www.gov.pl/web/
obrona-narodowa/zwiekszenie-liczebnosci-wojska-polskiego- [13.12.2024]; ustawa z dnia 11 marca 2022 r.
o obronie Ojczyzny, Dz.U. 2022, poz. 655, ze zm.

Oprócz czynnej służby wojskowej ustawa o Obronie Ojczyzny wymienia także dwa rodzaje służby rezerwowej – w aktywnej rezerwie oraz pasywnej rezerwie. Poniżej znajduje się zestawienie głównych informacji dotyczących tego rodzaju służby.

Tabela 2. Porównanie rodzajów rezerwowej służby wojskowej

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Informator – rezerwista, Warszawa 2024, https://www.gov.pl/web/
obrona-narodowa/zwiekszenie-liczebnosci-wojska-polskiego- [13.12.2024]

Rezerwiści stanowią niezbędny element funkcjonowania każdej armii. Z tego też powodu niezbędne jest, aby pozostawali zgrani z oddziałami, w których mieliby służyć oraz aby ich stan wiedzy wymagał jedynie odświeżenia. Założenia, według których mają funkcjonować od 2022 roku polskie siły rezerwowe wydają się trafne. Jednak pozostaje pytanie, kto ma być szkolony. Jak wynika z szacunków, osoby od 40 do 60 lat już posiadające przeszkolenie wojskowe są w nieoptymalnym wieku, aby pełnić taką służbę. Dodatkowo szkolenie, które przeszli w niektórych przypadkach mogło odbywać się jeszcze za czasów Ludowego Wojska Polskiego. Odbyte szkolenie może się ostatecznie okazać już nieadekwatne do nowoczesnej taktyki walki i techniki wojennej. Osoby, które nie przeszły ZOSW po 2009 roku są natomiast w optymalnym wieku do służby, jednakże ograniczony czas szkolenia może okazać się niewystarczający, aby w krótkim czasie przygotować ich do faktycznej służby wojskowej. Pozostaje także kwestia nastawienia samych rekrutów do służby wojskowej.

Nastawienie obywateli Polski do zasadniczej służby wojskowej

W Polsce na przestrzeni lat można było zaobserwować znaczące zmiany w preferowanej formie polskich sił zbrojnych. Jeszcze w 1999 roku zdecydowana większość Polaków (83%) uważała, że jednym z obowiązków obywatela jest obowiązek służby wojskowej¹⁷. Już kilka lat później, po okresie dynamicznych zmian socjoekonomicznych, w 2008 roku ponad połowa (54%) ankietowanych chciała armii zawodowej. Należy też zaznaczyć, że badanie to zostało przeprowadzone tuż przed całkowitym zawieszeniem poboru do armii. Zatem wynik pokazuje nastroje Polaków jeszcze żyjących w realiach obowiązkowej służby wojskowej, którzy powinni być przyzwyczajeni do tego modelu. Jednak już wtedy w społeczeństwie panowała duża niechęć do zasadniczej służby wojskowej. Do 2014 roku statystyki te zmieniły się nieznacznie. Diametralna zmiana nastąpiła wskutek wybuchu wojny rosyjsko-ukraińskiej w 2022 roku. Pierwszy raz od lat 90. doszło do odwrócenia preferencji ankietowanych i to model armii mieszanej, złożonej w większości z komponentu zawodowego, wspartego przez żołnierzy poborowych uzyskał największe poparcie aż 45%. Jednak armia profesjonalna pozostaje wciąż liczącą się opcją preferowaną przez 39% osób¹⁸. Z badania Centrum Badania Opinii Społecznej przeprowadzonego pod koniec 2023 roku wynika, że opinie w społeczeństwie pozostają wciąż podzielone. 52% ankietowanych poparło obowiązkową zasadniczą służbę dla mężczyzn, jednakże w zdecydowanej większości wyraziło sprzeciw wobec tej samej formy służby dla kobiet¹⁹.

W 2023 roku Akademickie Centrum Komunikacji Strategicznej (ACKS) przeprowadziło pogłębione badania na temat zdania Polaków o zasadniczej służbie wojskowej. Z badania wynika, że Polacy są bardzo przeciwni szeroko zakrojonemu poborowi i im więcej osób przymus by dotyczył, tym bardziej są przeciwni. Negatywne odpowiedzi wynosiły 49% w przypadku poboru niestudiujących młodych mężczyzn i wzrosły do aż 60% jeżeli pobór dotyczyłby wszystkich mężczyzn i kobiet posiadających przydatne dla wojska kwalifikacje²⁰. Na podstawie przedstawionych badań można wysunąć wniosek, że Polacy obawiają się obowiązkowej służby wojskowej, która dotyczyłaby dużej części populacji.

Mimo to, w dalszej części raportu ACKS można zauważyć, że niekoniecznie ankietowani sprzeciwiają się przymusowi służby lub obawiają się obrony kraju. Świadczy o tym bardzo pozytywne nastawienie Polaków do obowiązkowych ćwiczeń rezerwy. Aż 67% popierało takie ćwiczenia dla młodych mężczyzn do 35. roku życia i połowa, jeżeli ćwiczenia dotyczyłyby wszystkich dorosłych mężczyzn do 60 lat. Jednocześnie kolejny raz można zauważyć, że w świadomości społecznej pokutuje przekonanie, że obowiązek obrony kraju powinien dotyczyć tylko mężczyzn, ponieważ aż 62% ankietowanych opowiedziało się przeciwko szkoleniom rezerwy dla wszystkich obywateli w wieku 16–60 lat. Jednakże ponad połowa ankietowanych sama nie chce uczestniczyć w takich ćwiczeniach. Jest to związane z przekonaniem, że za obronę kraju powinna być odpowiedzialna tylko armia zawodowa. Drugim najczęstszym powodem była niechęć do porzucenia swojego codziennego życia²¹. Co więcej, zapytani o długość ćwiczeń rezerwy, ankietowani wyrazili zdanie, że takie ćwiczenia powinny być jak najrzadsze i jak najkrótsze, np. 7-dniowe pojedyncze ćwiczenia raz na 3 lata lub raz na rok²².

Opisanie tendencji w polskim społeczeństwie dotyczących obronności jest bardzo skomplikowane, ponieważ w zależności od dyskutowanych kwestii Polacy reprezentują bardzo różne nastawienia, w pewnym sensie sprzeczne ze sobą. Polacy deklarują bardzo dużą wolę uczestnictwa w obronie kraju w sytuacji konfliktu zbrojnego rozgrywającego się na polskich ziemiach. Ponad połowa ankietowanych deklarowała, że uczestniczyłaby w obronie kraju z narażeniem życia, natomiast aż 85% była gotowa wspierać wysiłek zbrojny bez narażania siebie²³. Tak duża determinacja do obrony kraju jednak nie przekłada się na przekonanie o powinności wszystkich obywateli, aby przeszli przygotowanie wojskowe lub służyli w ramach armii poborowej. Co więcej, pomimo popierania ćwiczeń dla rezerwistów, większość ankietowanych osób nie chciałaby samemu w nich uczestniczyć. Stanowisko Polaków można opisać jako niespójne, niekonsekwentne i niebezpieczne. Wartości jakie można przypisać ankietowanym to potrzebna bezpieczeństwa, autonomia osobista i poszanowanie własnego czasu. Świadczy to o kierowaniu się przez Polaków przede wszystkim indywidualizmem.

Służba wojskowa w krajach nordyckich

Obecnie prawie wszystkie kraje nordyckie stosują zasadniczą służbę wojskową w celu utrzymania wysokiego poziomu potencjału obronnego państw. Dania, Norwegia i Szwecja, zdecydowały się na ponowne wprowadzenie poboru w związku z zagrożeniem ze strony Rosji²⁴. Finlandia natomiast nigdy, nawet po zakończeniu zimnej wojny, nie porzuciła modelu armii poborowej. Wyjątek stanowi Islandia, która nie posiada sił zbrojnych, dlatego też nie wymaga od obywateli odbywania zasadniczej służby wojskowej. Z tego też względu kraj ten nie będzie analizowany w niniejszym artykule.

Organizację zasadniczej obowiązkowej służby wojskowej w krajach nordyckich można podzielić na dwa modele, model skandynawski oraz model fiński. Poniżej w tabeli zostały zestawione najważniejsze informacje na temat sił zbrojnych oraz systemu obowiązkowej służby wojskowej w krajach nordyckich.

Tabela 3. Porównanie modeli zasadniczej służby wojskowej w krajach nordyckich 

Źródło: opracowanie własne na podstawie P. Szymański, Powszechny, selektywny…

Model skandynawski zakłada zasadniczą obowiązkową służbę wojskową opartą o neutralność płciową, wysoką selektywność poborowych i pierwszeństwo dla ochotników. Oznacza to, że przy powoływaniu określonej liczby poborowych w pierwszej kolejności miejsca zapełniane są przez osoby, które zadeklarowały chęć odbycia takiej służby w ankiecie osobowej, a dopiero przy niedoborze chętnych siły zbrojne powołują losowo osoby, które nie deklarowały zainteresowania taką służbą. Należy także wspomnieć, że osoba powołana musi także pomyślnie przejść testy medyczne, sprawnościowe i psychologiczne zanim zostanie oddelegowana na szkolenie wojskowe. Wymagania podczas testów są wysokie, dlatego też tylko najlepsi otrzymują powołanie. Celem takiej selekcji jest uczynienie służby w pewnym sensie elitarnym osiągnięciem, aby młodzi ludzie postrzegali ją pozytywnie. Głównym celem modelu skandynawskiego jest zwiększenie liczebności sił zbrojnych poprzez przymusową służbę, jednakże poborowi odbywający zasadniczą służbę wojskową nie mają być trzonem sił zbrojnych zarówno w czasie pokoju czy w czasie wojny. Model skandynawski zakłada pobór w celu długoterminowego zwiększenia potencjału obronnego kraju. Poprzez coroczne szkolenie wojskowe poborowych kraje skandynawskie podnoszą świadomość obronną swoich obywateli, przygotowują dobrze przeszkolonych rezerwistów na wypadek konfliktu oraz zachęcają, dzięki pozytywnym doświadczeniom, poborowych kończących służbę do dalszego związania swojej przyszłości z siłami zbrojnymi. Model takiej służby spotyka się z różnym poziomem zainteresowania i entuzjazmem. W Norwegii przyjmowany jest najbardziej pozytywnie i ochotnicy rywalizują o miejsca. W Danii, np. w 2021 roku, ochotnicy stanowili 2/3 osób odbywających służbę zasadniczą. Najmniejszym zainteresowaniem dobrowolna zasadnicza służba wojskowa cieszy się w Szwecji, gdzie jedynie 16% poborowych stanowili ochotnicy²⁵.

Model fiński, stosowany również w Estonii, zakłada szeroki pobór wszystkich młodych mężczyzn zdolnych do służby ze wszelkich warstw społecznych w celu kompleksowego przygotowania ich do obrony kraju. Służbę muszą odbyć wszyscy mężczyźni i mają na to czas od ukończenia 18. roku życia aż do skończenia 28 lat. Państwo samo nie powołuje obywateli, tylko sami Finowie wybierają dogodny moment odbycia służby. Model ten pozwala na przygotowanie licznej rezerwy, która zmobilizowana tworzy wielotysięczną armię zdolną bronić kraju w wypadku zagrożenia²⁶. Polityka ta ponadto cieszy się bardzo szerokim poparciem społeczeństwa. W 2020 roku 75% Finów popierało obecny system. Ponadto ponad połowa uważa, że obowiązek służby powinien dotyczyć zarówno kobiet jak i mężczyzn²⁷.

Rekomendacje dla Polski

Bazując na doświadczeniach wojny rosyjsko-ukraińskiej można stwierdzić, że liczne, dobrze przeszkolone armie i rezerwy są niezbędne dla efektywnego prowadzenia współczesnych działań wojennych. Od początku wojny zginęło 43 000 ukraińskich żołnierzy a 370 000 zostało rannych²⁸. Powoduje to, że ukraiński potencjał bojowy maleje. Żołnierze będący na froncie są wycieńczeni ze względu na brak rotacji oddziałów, co przekłada się na niskie morale i problemy z prowadzeniem dalszych walk. Ponadto nowo zmobilizowani żołnierze są zdemotywowani i często dezerterują²⁹.

W celu zwiększenia bezpieczeństwa kraju Polska powinna rozważyć przywrócenie obowiązkowej służby wojskowej, jednakże w zupełnie nowej formie. Porównując preferencje Polaków, obecny system DZSW i założeń modelu skandynawskiego można zauważyć, że łącząc elementy polskiego DZSW i modelu skandynawskiego można utworzyć system obowiązkowej służby wojskowej, który mógłby zyskać poparcie. OZSW, na wzór skandynawski, powinna być wysoce selektywna, angażująca bardzo ograniczoną liczbę osób objętych służbą. W pierwszej kolejności brani pod uwagę powinni być ochotnicy, dopiero w drugiej kolejności przy niezapełnieniu wszystkich miejsce należałoby powoływać poborowych. Powołani mogliby samodzielnie wybrać jak długie i kompleksowe szkolenie chcieliby przejść, jak ma to miejsce w Finlandii. Dałoby to poczucie kontroli nad własnym losem. Sama służba natomiast powinna prezentować bardzo wysokie standardy pod każdym względem. Początek powinien być okresem przejściowym pomiędzy życiem cywilnym a służbą, aby utrzymać wysokie morale poborowych. Samo szkolenie z kolei powinno jasno określać jakiego rodzaju ćwiczenia żołnierze OZSW przechodzą i faktycznie uczyć ich kompetencji przydatnych w wojsku, tak aby nie mieli poczucia, że marnują czas. Wszyscy poborowi muszą kończyć szkolenie zadowoleni, niestraumatyzowani, przekonani o gotowości bojowej Wojska Polskiego.

Zakończenie

Obowiązkowa służba wojskowa w Polsce jest tematem skomplikowanym, zarówno pod względem tego jak wyobrażają ją sobie Polacy jak i tym, jak powinna być zorganizowana, aby zapewnić zarazem zadowolenie obywateli i bezpieczeństwo kraju. Jasne jest jednak, że niezbędne jest odbudowanie rezerw ludzkich na wypadek konfliktu. Opinia publiczna jest zgodna, jeżeli chodzi o odbudowę rezerw, a obowiązkowa służba wojskowa cieszy się poparciem około 50% społeczeństwa. Jednocześnie sami ankietowani nie byli chętni do przygotowania na wypadek konfliktu zbrojnego zarówno w ramach OBWZ ani w ramach szkolenia rezerwistów. Mimo to większość Polaków deklaruje, że brałaby udział w obronie kraju w jakiejś formie, gdyby zaszła taka potrzeba. Jest to bardzo niespójne stanowisko.

Spośród dwóch modeli służby obowiązkowej występujących w krajach nordyckich najbliższy preferencjom Polaków byłby model skandynawski, ze względu na wąski pobór i krótki okres szkolenia.